IRENE

Hanesan kriatura sosiál, iha moris ne’e ita iha familia no kolega barak. Maibe husi ema barak ne’ebe hola parte iha ita nia moris, parese ita iha ema ituan deit mak sai hanesan belun diak tebes. Ho belun diak hirak ne’e, ita la’os deit fahe esperiénsia moris maibe mos fahe pensamentu hanesan konaba buat barak, liu-liu konaba oinsa atu muda kondisaun iha ita nia rain rasik. Trite tebes, kuandu ita lakon belun diak hanesan ne’e…. Iha fulan Abril nia laran, ema barak sente lakon belun diak hanesan ne’e: Cosme Belo Ximenes…
Cosme ne’ebe baibain konese ho naran Joni laos deit belun diak ba ema barak, maibe nia istoria rasik iha moris hanesan mos ‘monumentu’ ida iha Timor-Leste nia luta libertasaun patria no luta ba libertasaun povu.

Nu’udar konsekuensia husi luta libertasaun patria, Joni sai hanesan oan-kiak aman laek ida no tanba ida ne’e, Joni hela iha orfanatu tinan barak nia laran to’o nia boot sai mane-klosan. Joni komprende tebes oinsa moris iha mukit nia laran… Maibe, iha nia limitasaun barak ne’e mos, Joni la-haluha atu kontinua ajuda nia mae liu-hosi dalan barak hanesan halibur no fa’an produtu lokal… nia mos kumpri nia dever hodi fo nia kontribuisaun iha prosesu luta ba libertasaun patria…

Iha prosesu luta libertasaun povu nia laran, Joni hatudu izemplu excellente ba joven sira seluk katak kuandu ita hakarak, ita bele sai nu’udar libertador ba ita nia moris rasik liu husi edukasaun. Joni konsege hakas an iha eskola hodi hetan valor diak, no to’o ikus valor diak ne’e lori nia hetan bolsu estudu ba Australia, estuda hamutuk ho hau iha Melbourne durante tinan 2 nia laran. Ramata tiha ida ne’e, Joni mos kontinua hakas an hetan tan bolsu estudu seluk hodi kontinua nia estudu nivel Mestradu iha Amerika. Bolsu estudu rua ne’ebe nia hetan ne’e tama iha kategoria bolsu estudu diak liu ona iha mundu….
Liu-hosi edukasaun iha nivel altu, Joni konsege hadi’ak nia moris no mos familia nia moris… Tanba nia rasik konsege ona liberta nia an no familia husi kondisaun mukit nia laran, matebian Joni sai evidensia no mos izemplu ba ita hotu katak luta libertasaun povu ne’e posivel atu hetan liu husi EDUKASAUN.

Hotu tiha liberta nia an no nia familia husi kondisaun mukit, nia mos ho entusiazmu bot tebes hakarak kontribui atu hadiak povu Timor nia moris. Foin mak la’o hamutuk iha Partidu Libertasaun Popular (PLP) durante tempu badak nia laran, derepenti Aman-Maromak bolu Joni ba nia Kadunan Santa…

Ita lakon belun diak ida… ita lakon Companheiro de Luta diak ida, ita lakon Camarada diak ida iha luta libertasaun povu ida ne’e… Lakon derepenti ida ne’e halo ita hanoin hikas konaba saida mak moris… no lori mos ita kestiona saida mak ‘destinu’… Amu-lulik ne’ebe mak fo bensaun ba matebian mos ho laran triste deklara katak loron ida nia rasik mos sei husu pergunta ida ne’e ba Aman-Maromak: tanba saida mak Joni ida ne’ebe nia oan nurak sei presiza, nia fen no familia tomak sei presiza, nia rai-Timor sei presiza nia kontribuisaun, maibe Maromak bolu nia sedu los….

Istoria Joni nian lori ita ba konese tan ‘monumentu’ no istoria naruk seluk ida ho naran IRENE: terus nain, vítima no atór luta libertasaun patria rai ida ne’e nian! Irene, tanba lakon nia laen asswain ne’ebe funu iha ailaran, tenke lori todan hotu iha nia kabas durante tinan naruk nia laran: sai vítima ba forsa okupasaun…

Iha kondisaun difisil nia laran, Irene konsege sai hanesan naroman ba nia oan Joni no liu-liu, sai hanesan forsa boot tebes ba Joni hodi haka’as an hadi’ak nia moris…. Tanba ne’e mak kuandu Aman-Maromak bolu hikas nia oan doben, ema barak lamenta katak akontese ona injustisa boot ida…. Iha kondisaun Timor ne’ebe oportunidade ekonomia favorese deit ba sira nebe mak iha asesu ba ukun-nain sira, favorese deit ba sira ne’ebe mak iha ‘naran apelidu’ diak, Irene dala ida tan sai vitima tanba ho Joni nia mate, nia ho familia sira lakon mahon boot ida….

Maibe, hanesan mos feto Timor rihun-ba-rihun seluk ne’ebe mak moris iha tempu susar (funu no okupasaun nia laran), Irene hatudu kualidade aten brani ne’ebe merese ita hotu nia respeitu… maske laran triste teb-tebes, nia sei kontinua hatudu kualidade reziliente atu léba todan hotu-hotu iha moris, kontinua hakas-an halot matebian tuir tradisaun Timor nian. Dala ida ne’e, kontinua moris ho memoria midar konaba matebian no hamnasa husi nia bei-oan mane….

Hau fiar katak iha Timor, sei iha istoria rihun-ba-rihun seluk ne’ebe hanesan ho istoria badak Joni no Irene…. vitima no atór rezistensia ne’ebe kbit laek iha Timor-Leste ukun rasik an nia laran…

Istoria Joni ho Irene hatudu mos mai ita povu Timor nia kualidade reál: povu reziliente ne’ebe toman ona léba susar iha sira nia kabas rasik…. Tanba sei iha tan Joni ho Irene rihun ba rihun seluk ne’ebe sei léba hela todan husi pasadu no mos todan iha prezente: laiha asesu iguál ba estadu nia rekursu, entaun ita hotu iha dever atu fo kontribuisaun hodi hamenus todan hirak ne’e husi sira nia kabas… sira nia istoria sai prova mai ita katak Luta Libertasaun Povu ne’e ABSOLUTAMENTE importante.

Semana ida ne’e ita selebra tan ona Loron Restaurasaun Independensia República Democrática de Timor-Leste ba dala 14. Maske ita gasta tiha ona povu nia osan besik Juta Rihun 8 Dollar Amerika, iha prova barak mak hatudu katak luta Libertasaun Povu durante tinan 14 ne’e la’o kadi’ik hela: ema balun goza fasilidade estadu demaziadu hetan projetu bar-barak ho valor juta dollar Amerika atus-ba-atus, maibe maioria povu Timor sei moris iha mukit nia laran: 68% moris iha kondisaun mukit multi-dimensionál, kuaze metade labarik Timor sofre malnutrisaun ne’ebe prevene sira nia dezenvolvimentu fíziku.

Ita merese lamenta, katak Timor-Leste hanesan ne’e laos Timor-Leste ne’ebe mak ita hotu imajina momentu ita vota ba ukun-rasik-an iha 1999; Timor-Leste hanesan ne’e la’os Timor-Leste ida ne’ebe mak luta-nain no terus nain rihun-atus-ba-atus imajina kuandu sira oferese sira nia mate….

Tanba sira mate la’os atu hare bandeira ida hamrik iha rai ne’e nia leten, sira mate la’os atu hare Timor-Leste iha Governu ida ka Timor-Leste iha Parlamentu Nasional ida, maibe objetivu final husi sira nia sakrisifiu, husi sira nia mate, mak loron ida hakarak hare Povu Timor bele hetan Moris diak…

Tanba ne’e mak hau hanoin Timor-Leste presiza halo Testamentu Foun hodi reorganiza fali luta Libertasaun Povu ida ne’e. Ho Testamentu Foun ne’e mak loron ida ita bele valoriza heroi no mártir sira nia sakrifísiu no mos lori justisa ba vítima no heroi baibain sira nebe mak sei moris hela: Joni no Irene rihun ba rihun seluk ne’ebe namkari lemorai iha Timor laran tomak….
Ida ne’e dalan úniku mai ita atu kontinua hakerek Timor-Leste nia istoria ho tinta osan-mean; kontinua halo ita nia oan-beioan sira orgullu mai ita nia istoria rasik: maske rai ida ne’e ki’ik, maibe konsege Liberta ita nia-an husi okupasaun rai-leur, no Konsege Liberta ita nia povu husi kondisaun mukit!

Viva Timor-Leste!